donderdag 22 oktober 2015

Het belang van boeken als Maus – opdat wij nooit vergeten.

Premier Netanyahu van Israël maakte onlangs de ongelukkige (of slinkse, het is maar net hoe je de feiten interpreteert) opmerking dat de grootmoefti van Jeruzalem ten tijde van nazi-Duitsland Hitler het idee zou hebben gegeven over te gaan op het systematisch uitroeien van de Joodse bevolking in Europa. Eenieder die ook maar een beetje heeft opgelet bij z’n geschiedenislessen weet dat dit klinkklare onzin is. De moefti was absoluut geen lieverdje, maar de holocaust is aan Duitse breinen ontsproten, zoveel staat vast. Opmerkingen als deze zijn natuurlijk olie op het vuur van alle mensen die de holocaust ontkennen – en die zijn er nog steeds, helaas.

Maus
Wat heeft dit alles nu te maken met Maus (2009; originele uitgave: 1991)? Maus (2009) is een graphic novel, getekend en geschreven door Art Spiegelman. Zowel zijn vader als zijn moeder hebben de holocaust meegemaakt, zijn gedeporteerd naar een concentratiekamp – Auschwitz, en hebben het overleefd. Na de afloop van de Tweede Wereldoorlog zijn ze naar de VS geëmigreerd, net als talloze andere mensen van Joodse afkomst. Bijzonder aan het boek is dat het de eerste graphic novel is die de prestigieuze Pulitzerprijs heeft gewonnen en dat zegt ook wel wat. In Maus (2009) wordt het verhaal verteld van Arts vader, met name: zijn ervaringen tijdens de Duitse overheersing van Polen en zijn deportatie naar Auschwitz. Het verhaal is op een complexe manier in elkaar gezet. Spiegelman heeft namelijk gewerkt met flashbacks, om zowel de interviews en ervaringen die hij heeft gehad met zijn vader tijdens het creatieve proces waaruit het boek is ontstaan te laten zien aan de lezer, alsook de geschiedenis te kunnen laten zien. Een completer beeld van de holocaust en de gevolgen daarvan is bijna niet mogelijk. Zo laat het verhaal op een gegeven moment ook zien dat het leed dat de holocaust heeft aangericht niet voorbij is wanneer de generatie die het allemaal heeft meegemaakt er niet meer is. Ook kinderen van de overlevenden gaan gebukt onder de gebeurtenissen en kunnen te maken hebben met bijvoorbeeld schuldgevoelens, omdat zij een beter leven hebben dan hun ouders. Art Spiegelman beeldt dit zelf op zeer treffende wijze uit in Maus (2009):


Link met Life Writing
Op de universiteit volg ik op het moment het vak Life Writing, waar onder meer theorie van Dominick LaCapra ter sprake is gekomen, die specifiek onderzoek heeft gedaan naar de invloed van de holocaust op de overlevenden en in het specifiek ook de generaties daarna. De vraag is dan of life writing ertoe kan bijdragen om het trauma te boven te komen? LaCapra onderscheidt drie manieren waarop mensen die met een traumatische gebeurtenis te maken hebben gehad daarmee om kunnen gaan. 1) ontkennen: dus net doen of er niets gebeurd is; 2) acting out: dat houdt in dat de gebeurtenis voortdurend herhaald wordt. Je kunt daarbij bijvoorbeeld denken aan getraumatiseerde soldaten die bij terugkomst van het slagveld nog steeds af en toe flashbacks hebben en daarin gevangen kunnen raken; 3) working through: je probeert dan critical distance te scheppen. Deze manier van omgaan met trauma is vergelijkbaar met “het een plekje geven.” De gebeurtenis zal er niet mee weggaan, maar je kunt er zelf wel beter mee om gaan, zonder dat het je dagelijks leven blijft beheersen (LaCapra, 1999).

Als je dit op Maus (2009) legt dan valt op dat het boek een manier is om de gebeurtenissen van de Holocaust een plaats te geven. Art worstelt zelf namelijk met schuldgevoelens ten opzichte van wat zijn ouders hebben meegemaakt. Zelf heeft hij het in vergelijking maar makkelijk.

Opdat wij nooit vergeten
De invloed van gebeurtenissen als de holocaust is immens. Het is dan ook enorm belangrijk dat wij nooit vergeten wat er in de door de nazi’s overheerste gebieden is gebeurd tussen de opkomst van de NSDAP in de jaren ’30 en de overwinning van de geallieerde troepen op nazi-Duitsland in 1945. Werken als Maus (1991) illustreren het belang hiervan des te meer, omdat zij laten zien dat een dergelijke historische gebeurtenis niet eindigt bij de generaties die het daadwerkelijk hebben meegemaakt. De invloed van iets wat zó enorm traumatisch is gaat veel verder en zit veel dieper. Daarom is de uitspraak van premier Netanyahu ook zo schandelijk. De premier van Israël, een land dat nota bene zonder de holocaust niet had bestaan, zou immers toch beter moeten weten.

Literatuur
LaCapra, D. (1999). Trauma, absence, loss. Critical Inquiry, 696-727.

Spiegelman, A. (2009). Maus. Amsterdam: De Bezige Bij.


Geen opmerkingen:

Een reactie posten